کشت بدون خاک

کشت بدون خاک یا آبکشت روشی است که در آن به جای استفاده از بستر خاکی از اجزایی نظیر پرلیت پوکه معدنی، کوکوپیت و …استفاده میشود. این روش کشت دارای مزایا و معایبی است که در زیر به شرح آن پرداخته می شود.

مزایا:
۱- عملکرد بالا
۲- تراکم بالا در واحد سطح کشت
۳- کوتاهی طول دوره زمانی پرورش گیاهان
۴- نیاز به نیروی کار کم
۵- آسان بودن کارها(کاهش میزان کار سنگین) و امکان کار افراد معلول در این سیستم ها
۶- آسانی کنترل اکثر شرایط محیطی
۷- عدم نیاز به رعایت تناوب کشت
۸- کنترل علف های هرز
۹- کاهش مشکلات ناشی از وجود آفات و بیماری ها
۱۰- کنترل نسبی بیماری های ریشه
۱۱- یکنکواحتی رشد گیاهان
۱۲- کمینه اتلاف آب
۱۳- آسان بودن استقرار گیاهان جدید
۱۴- عدم رقابت گیاهان برای آب و عناصر غذایی
۱۵- امکان اعمال تامین مواد غذایی مناسب با نیاز گیاهان
۱۶- استفاده کمتر از مواد شیمیایی و در نتیجه سالم تر بودن محصول
۱۷- جلوگیری از مسمومیت عناصر در محصول به وسیله کنترل عناصر به ویژه در آخر فصل محصول دهی

معایب:
۱- نیاز به سرمایه اولیه زیاد
۲- نیاز به مهارت و علم همراه با اجرای صحیح آن ها
۳- گسترش سریع آفات و بیماری ها در گلخانه در صورت آلوده شدن گیاهان
۴- بروز واکنش در گیاهان کشت شده به محض ایجاد شرایط نامناسب برای آنها به ویژه pH

(در مورد محصولات ما بیشتر بدانید)

انواع آبکشت

روشهای مختلف کشت بدون خاک بر اساس نوع محیط نگهدارنده تقسیم بندی می شوند (۵،۳):

کشت در آب ( Water Culture )

در این روش گیاه از محل بالای ریشه بوسیله مقوا پلاستیک چوب و یا سیم نگهداشته می شود و ریشه به طور مداوم یا متناوب در محلول غذایی با لایه نازکی از آن غوطه ور می باشد. در اکثر این روشهای کشت محلول غذایی مجددا استفاده می شود.

کشت در شن ( Sand Culture )

در این روش ریشه گیاهان در داخل مواد جامد متخلخل و غیر متخلخل با قطر کمتر از ۳میلی متر مانند ماسه پرلیت پلاستیک پشم سنگ و یا هر ماده غیر آلی قرار داده می شود.

کشت در شن درشت ( Gravel culture )

ریشه گیاهان در این روش در ذرات جامد متخلخل یا غیر متخلخل مانند سنگریزه، بازالت. سنگ خارا، گدازه آتشفشانی و یا هر ماده غیر آلی که قطر بیش از ۳ میلی متر دارند. قرار می گیرد. قطر بیشتر ریگ های استفاده شده بین ۱۰-۵ میلی متر با لبه های گرد می باشد.

کشت در ورمی کولیت (Vermiculaponics )
در این روش ریشه گیاهان در ورمی کولیت یا مخلوطی از ورمی کولیت با هر ماده غیر آلی دیگر قرار می گیرد. این حالت برای سیستمهای آزمایشی کوچک کاربرد دارد.

کشت در پشم سنگ ( Rockwool Culture )

در روش کشت با پشم سنگ ریشه گیاهان در پشم سنگ باغبانی یا هر ماده مشابه پرورش داده می شود. این روش به طور جدی در سال های دهه ۱۹۸۰ پس از تحقیقات سال های دهه ۱۹۷۰ مرسوم گردید.

آبکشت ( Hydro Culture )

این روش شامل تمام روشها با روشهای آبکشت است که به طور ویژه برای رشد گیاهان زیتی در خانه یا اداره استفاده میشود. معمولا ریگهای رسی سوخته شده در یک سیستم تراوا بدون پمپ به کار برده میشود. این سیستم برای پرورش گیاهان خانگی کم رشد مانند سرخس ها و ارکیده ها بسیار مناسب است.

هواکشت (Aeroponics )

در این روش ریشه گیاهان در هوا قرار میگیرد و محلول غذایی به صورت قطرات بسیار ریز روی ریشه پاشیده می شود. این روش در مورد گوجه فرنگی بادنجان و کاهو نتیجه خوبی داده است. هواکشت احتمالا تکنیکی ترین نوع آبکشت در باغبانی است. استینر در سال ۱۹۷۶، هواکشت را به این صورت تعریف کرد که ریشه گیاهان به طور مداوم با غیر مداوم در محیطی که اشباع از قطرات ریز (مه) محلول غذایی است قرار می گیرند این روش با فاز مایع مداوم سر و کار ندارد و در تحقیقات تغذیه گیاهی به خصوص میوه های جوان استفاده می شود (۲).
در این روش گیاهان داخل حفره هایی که روی قالبهای ساخته شده از پلی استیرن منبسط شونده (یا سایر مواد) قرار دارند،کاشته می شوند اما ریشه گیاهان صرفا در محیط هوایی در زیر قالب ها معلق بوده و درون جعبه پاشش قرار دارند. به منظور جلوگیری از نفوذ نور و رشد جلبک ها جعبه ها پوشانده می شوند. روش مه پاش به طور دوره ای محلول غذایی را روی ریشه ها می پاشد. سیستم فقط برای چند ثانیه در طول ۲ تا ۳ دقیقه روشن است. این میزان پاشش برای مرطوب نگهداشتن و تهویه محلول غذایی کافی میباشد. در این روش چون ریشه ها در معرض هوا قرار دارند. چنانچه چرخه های مه افشانی قطع و یا دچار وقفه گردد. ریشه ها خیلی سریع خشک خواهند شد (۹ ،۱۰، ۱۱)

کشت در پشم سنگ

پوکه زغال سنگ بازالت سنگ آهک و جوش (کف) آهن در دمای ۱۶۰۰ درجه سانتی گراد تولید پشم سنگ می کند (۸،۶) پشم سنگ به صورت دانه ای به عنوان بستر و برای تکثیر گیاه و به صورت لوحه ای (مکعب) تولید می شود و دارای ۹۷ درصد خلل و فرج و ۳ درصد ماده جامد است.پشم سنگ تحت تاثیر عوامل محیطی و آب و هوایی قرار می گیرد. لوحه ها اغلب به مدت دو سال مورد استفاده قرار میگیرند. الیاف پشم سنگ ممکن است دارای کلسیم، منیزیم، آهن، روی و مس باشد که می تواند مورد استفاده گیاه قرار گیرد. تبادل کاتیونی پشم سنگ بسیار کم است. بنابراین محلول و عناصر غذایی داده شده جذب نمی شوند. pH پشم سنگ۸-۷ و اغلب ۸ است. خاصیت بافری ندارد و pH محلول مورد استفاده باید ۶-۵/۵ باشد. میزان pH پشم سنگ پس از یک بار مصرف با محلولی با PH پایین تر تنظیم خواهد شد. پشم سنگ مکعبی به ابعاد ۱۰۰-۱۸ میلی متر است که در آن سوراخی جهت کشت قلمه یا بدر ایجاد می کنند.

مکعب های ۱۰۰ و ۷۶ میلی متری دارای فرورفتگی در بالا برای نصب مکعب کوچکتر به منظور کشت نشای میباشند. ارتفاع اضافی مکعب ها باعث قرار گرفتن ریشه در معرض خشکی می شود. در مناطق مرطوب با آب و هوای معتدل مکعب ها را با پلی اتیلن پوشش می دهند، ولی در مناطق گرمسیر باید مکعب باز باشد تا منطقه ریشه خنک شود. تعداد دفعات محلول دهی بسته به شرایط آب و هوایی و اندازه گیاه ۱۰-۳ مرتبه در روز است.

در گیاهان حساس به کمبود اکسیژن مکعب را روی شن با پرلیت قرار می دهند تا عمق مناسب افزایش یافته و تهویه و زهکشی به خوبی انجام شود.

گرم کردن محلول غذایی باعث گرم شدن محیط ریشه و صرفه جویی در سوخت می شود. معمولا سرد بودن هوای اطراف شاخساره مشکلی به وجود نمی آورد.

مصرف مجدد پشم سنگ برای گوجه فرنگی و گیاهان گلدانی که حساس به کمبود اکسیژن نیستند امکان پذیر است (۲سال) اما در خیار فقط یک سال مورد استفاده قرار می گیرد. خیار حساس به کمبود اکسیژن است و بقایای ریشه و مواد آلی تهویه را در سال دوم مشکل می سازد.(1)

مزایای پشم سنگ

ا- عدم نیاز به ضد عفونی (مگر در صورت استفاده مجدد)
۲- بالا بودن راندمان تولید در روش باز (عدم شیوع بیماری البته می توان محلول خروجی را جمع آوری و مورد استفاده مجدد قرار داد.
۳- کاهش فضای تولید،سبک و قابل انتقال است و باعث تولید سریع تر محصول و با هزینه کمتر می شود.
بذر گیاهان معمولاً به طور مستقیم در مکعب های کوچک پشم سنگ کاشته شده و این کار با سوراخی که در قسمت بالای مکعب تعبیه شده صورت می گیرد. این مکعب از قبل توسط محلول هایی اشباع شده است. سپس مکعب روی مکعب بزرگتری که به منظور انتقال نشاها ساخته شده است و کناره های آن توسط پلاستیک تیره پوشانده شده، منقل می گردد. این مکبعها روی تکه ای از پشم سنگ که قالب های رشدی می باشند قرار داده می شوند.کف گلخانه که کاملا مسطح شده توسط لایه ای از پلی اتیلن سفید پوشانیده می شود.

روش ان اف تی (Nutrition Film Technique= NFT)

اولین روش کشت گیاه در مواد غذایی، تکنیک فیلم نازک مواد غذایی (NET) است (۷).

ان اف تی شکلی از آبکشت است که در آن گیاهان در کانالهای باریک و با شیب کم پرورش داده می شوند. نوار نازکی از محلول و عناصر غذایی همانند فیلم به درون ریشه ها در کانال ها پیوسته جریان پیدا می کند. از نظر تهویه مشکلی وجود ندارد و محلول غذایی فقط تا عمق ۳ سانتی متر قرار دارد.

اجزای ان اف اتی:

– مجاری با کانال کشت( لوله پی وی سی با ناودان خانگی،صفحات موجدار فیبرشیشه،کانال پلاستیکی و جوی سیمانی یا بتونی)
– لوله انتقال محلول به کانال و لوله برگشت دهنده
– مخزن مواد غذایی برگشتی
– پمپ جهت رفت و برگشت محلو
– مخزن استوک ها و اسید
– دستگاه PH متر و EC متر
برای به جریان در آوردن محلول غذایی شیب کانال باید ملایم باشد. معمولا شیب کانال را ۱ درصد تا ۱۵/۱ درصد در نظر می گیرند. یعنی به ازای هر ۱۰۰ متر1 تا ۱۵/۱ متر شیب رعایت می شود (۶).
کانال باید کاملا مسطح باشد تا کف کانال با محلول غذایی پوشش کامل داده شود. طول کانال بیشینه ۳۰ و بهترین طول ۲۵ متر است. طول بیشتر موجب عدم دسترسی گیاهان انتهایی نسبت به ابتدایی و گاهی رشد ریشه گیاهان ابتدایی موجب مسدود شدن و ممانعت از رسیدن مواد غذایی به گیاهان انتهایی می شود. عرض کانال ۲۳ سانتی متر و ارتفاع کانال در مورد خیار5 سانتی متر در نظر گرفته می شود. جنس کانال از مواد ضد آب مانند پلاستیک با پی وی سی و بتون است. کانال باید غیر قابل نفوذ به آب باشد. به همین منظور سطح بالایی کانال با لایه نازک پلاستیک با ضخامت ۱۲۷/۰ میلی متر یا ضخیم تر باید پوشیده شود، در غیر این صورت ریشه به کف کانال می چسید و ایجاد برآمدگی در طول کانال می کند و محلول در برخی نقاط بیشتر تجمع می یابد و مانع انتقال مواد غذایی به سایر بخش ها می شود.
پوشش سطح بالایی کانال آبیاری با ماده محکم یا پلاستیک مانع از هدر رفتن آب از طریق تبخیر، کمک به حفظ و کنترل دمای محیط ریشه و کنترل ورود نور و جلوگیری از رشد جلبک ها می شود. پوشش بیرونی این پلاستیک باید سفید با نقره ای باشد تا حرارت جذبی کاهش و نور منعکس شود. پوشش سیاه باعث افزایش دما و سوختگی ریشه در روزهای گرم و آفتابی می شود. پلاستیک باید دو لایه باشد. لایه بیرونی برای انعکاس نور باید سفید و لایه درونی نیز برای جلوگیری از رشد جلبک باید سیاه باشد. در مناطقی که هوا خیلی گرم است باید پلاستیکی که بین دو لایه آن عایقی از هوا وجود دارد، استفاده شود.

میزان جریان محلول غذایی به صورت لایه ای به ضخامت ۳ میلی متر است که در سرتاسر کف کانال ایجاد می گردد. ضخامت بیشتر باعث کاهش میزان اکسیژن میشود. دبی جریان محلول غذایی ۲ لیتر در دقیقه است. معمولا هر ۱۵-۱۰ دقیقه محلول جریان می یابد و تهویه محیط ریشه انجام می شود. تبخیر آب موجب کاهش غلظت مواد غذایی می شود و باید مرتب مواد غذایی به مخزن اضافه گردد. در اروپا محلول را چندین ماه استفاده کرده و سپس تعویض می کنند، ولی در آمریکا هر دو هفته یک بار محلول را عوض می کنند. pH محلول ۵/۶-۸/۵ است و با هیدروکسید پتاسیم یا اسید سولفوریک آن را تنظیم می کنند. قابلیت هدایت الکتریکی محلول ۳ میلی موس بر سانتی متر است( محلول کوپر) و زمانی که این عدد به ۲ رسید باید با افزودن مواد غذایی به عدد ۳ برسد. (۱)

مزایای آن اف تی

۱ صرفه جویی در مصرف سم یا بخار و کارگر برای پاستوریزه کردن
۲- صرفه جویی در مصرف آب و مواد غذایی و جلوگیری از آلودگی حاصل از انتشار و جریان عناصر غذایی و علف کش ها از گلخانه به بیرون.
۳-قابلیت خوب برای سیستم اتوماتیک

معایب ان اف تی:

۱-در صورت توقف جریان محلول غذایی، ریشه خشک و گیاه از بین می رود.
در اوایل رشد، به دلیل عدم وجود شاخ و برگ کافی، دمای محلول در منطقه ریشه بالا می رود.تداوم جریان در خنک کردن محلول موثر است.
۲-مسدود شدن گلدان با ریشه های حجیم
۳-آلودگی و احتمال گسترش آن

ان اف تی تغییر یافته یا شبه ان اف تی
در این روش برای نگهداشتن گیاه در کانال کشت،کانال با حجم انبوهی از مواد با دانه بندی درشت از قبیل شن، پرلیت، پوکه معدنی و… پر می شود. حرکت محلول غذایی به صورت مداوم در سراسر مجاری کشت انجام شده و در صورتی که دانه بندی مواد درشت باشد،محلول غذایی ضعیف حرکت می کند.

مزایا:

– میزان رطوبت داخل کانال تابعی است از حجم مواد دانه بندی موجود در کانال، این موضوع امکان دسترسی به رطوبت را برای ریشه ها در لایه ای بالاتر افزایش داده و اگر جریان محلول متوقف شود. ریشه ها رطوبت را تا زمانی که جریان بتواند دوباره برقرار شود دریافت می کنند.
– به علت مواد درون کانال، تغییرات دمایی کاهش یافته و افزایش یا کاهش سریع دما متوقف می شود.
– باعث استحکام بیشتر گیاهان میشود.

آبکشت بسته

در این روش محلول غذایی پس از استفاده مجددا به مخزن برگشت داده شده و پس از تنظیم pH و شوری و ضدعفونی و افزودن عناصر غذایی دوباره مورد استفاده قرار می گیرد. عیب این روش احتمال شیوع آلودگی گیاهان است (۱).

وقتی که سطح محلول غذایی مخزن روشهای آبکشت کاهش می یابد، باید سطح محلول غذایی در مخزن با آب به حجم اولیه برسد. برای به حجم رساندن از روشهای دستی با خودکار استفاده می شود. نکته مورد توجه در به حجم رساندن این است که نباید به حجم رساندن با محلول غذایی صورت بگیرد ،زیرا ممکن است غلظت مورد نظر تغییر کند.
ممکن است بعد از مدتی نیاز باشد محلول غذایی عوض شود. به طور متداول، عوض کردن محلول غذایی در تابستان به فاصله ۱ تا ۲ هفته در بهار و پاییز هر ۲ هفته و در زمستان هر4 هفته یک بار باید صورت گیرد (۶). روش خیلی دقیق برای مشخص کردن زمان تعویض محلول غذایی، استفاده از دستگاه اندازه گیری هدایت الکتریکی (EC) می باشد. این وسیله هدایت الکتریکی محلول غذایی تازه را اندازه گیری می کند. بنابراین وقتی که هدایت الکتریکی محلول غذایی کمتر از دو سوم هدایت الکتریکی اولیه شود، محلول غذایی باید تعویض یا با عناصر غذایی به غلظت مورد نظر برسد

آبکشت باز

در این روش محلول غذایی فقط یک بار از محیط ریشه عبور کرده و سپس حذف می گردد. مهمترین مزیت این روش جلوگیری از گسترش بیماری است. در روشهایی که محلول غذایی برگشت داده نمی شود و مجددا مورد استفاده قرار نمی گیرد مخزن با محلول غذایی تازه پر می گردد. مخزن اصلی باید به اندازه کافی بزرگ باشد تا محلول غذایی کافی را کمینه برای چند روز نگهداری کند. با توجه به میزان محلول غذایی مورد نیاز در شرایط مختلف و کارآیی کاربرد میزان مناسب محلول، باید سعی گردد میزان محلول خروجی (رواناب) کمینه باشد.

ضد عفونی محلول غذایی

به شش روش میتوان محلول غذایی را ضدعفونی کرد (۱) :
۱- دمای محلول غذایی را در فاصله بین چاهک مخزن و گیاهان بین ۱۰۵-۹۵ درجه سانتی گراد به مدت ۳۰ ثانیه بالا می برند و به مدت ۳۰-۱۰ ثانیه گرم نگهداشته می شود و به سرعت آن را سرد می کنند.
۲- گاز ازن باعث از بین رفتن میکروارگانیسم ها و افزایش اکسیژن می شود.
۳- یونهای مس و نقره باعث از بین رفتن میکروارگانیسم ها می گردند.
۴-یونهای کلر و برم میکروب کش هستند. مواد آلی به کلر چسیده و بی تاثیر می شوند. بنابراین
باید مواد آلی در خارج از محلول فیلتر شوند.
۵- اشعه ماورای بنفش باعث از بین رفتن میکروارگانیسم ها می شود لامپ ۵/۲ کیلووات در هر ساعت ۱۰ متر مربع را ضد عفونی میکند
۶- فیلتر کردن باعث حذف میکروارگانیسم ها می شود.

ترکیب عناصر با یکدیگر
معمولا در روشهای آبکشت عناصر پر مصرف و کم مصرف را به صورت جداگانه و با غلظت چندین برابر تهیه کرده و مدت زیادی از آنها استفاده می کنند. این محلول های غلیظ را محلول پایه یا استوک می نامند. در بسیاری موارد عناصر غذایی ارایه شده در فرمول به صورت یک جا و به شکل پودر و با محلول با هم ترکیب می شوند. گاهی محلول ها را در دو یا سه ترکیب جداگانه آماده و هر کدام را در یک مخزن مجزا با آب و دیگر عناصر، ترکیب می کنند. چون برخی عناصر غذایی با یکدیگر رسوب می دهند بنابراین لازم است سه مخزن مجزا برای استوک ها داشته باشیم :
۱- سولفات کلسیم یا فسفات کلسیم با نیترات کلسیم قابلیت حلالیت آنها بسیار ضعیف است و تشکیل رسوب می دهند ( استوک (الف)
۲- عناصر پر مصرف ( استوک ب)
۳-عناصر کم مصرف ( استوک پ)
برای تهیه محلول نهایی هر سه محلول را با نسبتهای مشخص با هم مخلوط و مورد استفاده قرار می دهند. گاهی مخزنی برای محلول های اصلاح کننده pH اسید نیتریک یا پتاس) در نظر می گیرند. دمای محلول غذایی باید ۲۲-۱۸ درجه سانتی گراد باشد. افزایش دما باعث ایجاد تنش در گیاهان می شود.

pH محلول غذایی

pH معیاری برای اندازه گیری غلظت یون هیدروژن در یک محیط خاص مانند آب، خاک و …. است. به عبارت دیگر pH به اسیدی یا قلیایی بودن محیط بر می گردد. pH محلول به وسیله pH متر قابل اندازه گیری است و یا به وسیله رنگ سنجی با کاغذهای شاخص می توان آن را مشخص کرد. بیشترین دامنه pH محلول غذایی از ۵ تا ۸ میباشد. رشد گیاهان در pH کمتر از ۵ و بیشتر از ۸ ضعیف بوده و مشکلات تغذیه ای پیش می آید. بیشتر گیاهان بهترین رشد را در pH برابر با ۶ تا ۵/۶ دارند. گیاهان در محلول غذایی میتوانند محدوده وسیع تری از pH را نسبت به کشت خاکی تحمل نمایند. در بیشتر محلولهای هیدروپونیک با گذشت زمان و هنگام جذب عناصر غذایی از محلول pH افزایش می یابد. خطر عمده زمانی است که میزان pH بیش از ۵/۷ باشد که در این حالت بعضی از عناصر غذایی رسوب پیدا کرده و به صورت غیر قابل دسترس در می آیند. (مانند آهن و فسفات)مشکل آهن با استفاده از کلات آهن به جای سولفات آهن در محلول غذایی قابل حل است (۳).
pH تحت تاثیر عوامل مختلفی مثل دما، نور، تبخیر و تعرق نوع گیاه و میزان عناصر غذایی تغییر می کند. pH محلول غذایی را میتوان کم و یا زیاد نمود. مثلا با استفاده از اضافه کردن اسید سولفوریک ،اسید نیتریک و یا اسید فسفریک رقیق شده می توان pH افزایش یافته محلول غذایی را به حالت طبیعی برگرداند )۵/۶(PH= همچنین اسید سیتریک و اسید استیک اسیدهای آلی مفیدی برای کاهش pH می باشند. نمک های آمونیاکی مانند سولفات آمونیوم نیز pH را کاهش می دهند با استفاده از آهک با ترکیبات دیگر کلسیم نیز میتوان در جهت افزایش pH محلول غذایی اقدام نمود. برخی از بسترهای کشت نیز pH محلول غذایی را تغییر می دهند. مثلا پیت باعث کاهش و اسکوریای تازه سبب افزایش pH محلول غذایی می شوند.

هدایت الکتریکی

هدایت الکتریکی به وسیله EC متر اندازه گیری می شود که امروزه این وسیله در دسترس بوده و EC را بر حسب میکروزیمنس یا میلی زیمنس بر سانتی متر بیان می کنند. این واحدها میزان کل املاح محلول را نشان میدهد و لذا زمان تعویض یا به حجم رساندن محلول غذایی را مشخص می کند. به عنوان مثال در روش NFT وقتی که هدایت الکتریکی کمتر از ۲۰۰۰ میکروزیمنس بر سانتی متر باشد( یا ۲ میلی زیمنس بر سانتی متر)، مواد غذایی به محلول اضافه می شوند تا EC بین ۲۰۰۰ تا ۳۰۰۰ میکروزیمنس بر سانتی متر قرار گیرد (۴). EC باید به طور منظم کنترل گردد و هر گیاهی در یک EC دارای بهترین رشد می باشد. دما از جمله پارامترهایی است که بر روی EC تاثیر گذاشته به طوری که افزایش دما سبب افزایش EC و کاهش دما، سبب کاهش آن می گردد.

کیفیت آب
به عنوان یک قاعده کلی تمام آب های قابل استفاده برای نوشیدن یا آبیاری در گلخانه برای روشهای آبکشت ایده آل می باشند. به منظور دقت بیشتر آب مناسب برای آبکشت باید هدایت الکتریکی کمتر از ۳۵۰ میکروزیمنس بر سانتی متر داشته باشد و یا غلظت تمام املاح آن کمتر از ppm350 باشد. مقادیر زیاد سدیم و بر می توانند در بعضی مناطق مشکل ساز شوند (۱).از آب بسیار شیرین مخلوط با عناصر غذایی محتوی کلسیم باید استفاده کرد.

منابع مورد استفاده:

۱- پاول، وی ن. .۱۳۷۴ مدیریت گلخانه (ترجمه) جلد دوم، سازمان پارکها و فضای سبز شهر تهران ۴۴۴ صفحه.
۲- حجازی، ی.۱۳۶۲ تکنیکهای کنترل عوامل محیطی در ازدیاد و پرورش نباتات. ۳۹۱ صفحه.
۳- سوری، ن و م. کافی .۱۳۸۴ ضرورت توجه به هیدروپونیک در گلخانه و انواع سیستمهای کشت بدون خاک. اولین همایش ملی تکنولوژی تولیدات گلخانه ای. رشت، ۱۰-۹ شهریور، ۱۳۸۴، صفحه ۵۳۰-۵۱۵
۴- شکوهیان، ع. ۱۳۸۰. پرورش خیارهای گلخانه ای در خاک و محیط های کشت بدون خاک انتشارات باغ اندیشه، ۳۸۴ صفحه.
5- Ayaz, S. C. and Saygin, O. 1996. Hydroponic tertiary treatment. Water Res. 5: 1295-1298.
6- Boodley, J. W. 1998. The Commercial Greenhouse. 2nd. Edition, Delmar Publishers. 612 pp.
7-Cooper, A. J. J. 1976. Nutrient Film Technique of Growing Crops. Grower Books, London,. 181 pp.
8- Harttman, D. T., Kester, D. E., Davies, Jr. and Geneve, R. L. 1997. Plant Propagation: Principales and Practice, Sixth Edition, Prentice Hall International INC, 770 pp.
9- Nir, 1. 1982. Growing plants in aeroponics growth system. Acta Hort. 126: 435-448.
10-Weathers, P. J. and Zobel, R. W. 1992. Aeroponics for the culture of organisms, tissues and cells. Biotec. Adv. 10:93-115.
11- Zobel, R. W., Del Tredici, P. and Torrey, J. G. 1976. Method for growing plants aeroponically. Plant Physiol. 57: 344-346.

تالیف: دکتر محمد رضا حسندخت