آبیاری گیاهان گلخانه ای

تاثیر آبیاری بر رشد گیاهان

آبیاری یعنی اضافه نمودن بخشی یاتمامی آب مورد نیاز گیاه به خاک یا بستر رشد که این کار در جهت رشد ریشه و توسعه آن است. به این عمل آبیاری می گویند به طوری که با این عمل گیاه بتواند در تمام دوران رشد خود آب را با سرعت کافی و به مقدار مورد نیاز جذب کند. لازم به ذکر است که برای تولید هر کیلو ماده خشک گیاه حدود ۲۰۰ تا ۱۰۰۰ لیتر آب تبخیر و یا تعریق می گردد.

کم آبی در گیاهان به صورت علایمی ظاهری مانند توقف رشد کوچک تر شدن برگ، کوتاه شدن فاصله میانگروه ها، بدشکل شدن برگ ها، سوختگی حاشیه برگ و ریزش برگ در گیاهان حساس به ریزش برگ مشاهده می شود.آبیاری بیش از حد به صورت علایمی مانند افزایش ارتفاع گیاه، آبدار شدن ساقه و نرم و شکننده شدن آن و گاهی پژمردگی و مرگ گیاه که حتی در معرض نور قرار دارد، می شود.

آبیاری بیش  از حد باعث کاهش اکسیژن قابل جذب در خاک و صدمه به ریشه و عدم جذب آب و مواد غذایی و در نهایت پژمردگی و توقف رشد نمایان می شود. آبیاری بیش ازحد  به معنی مصرف بیش از حد آب در هر دوره آبیاری و تکرار دفعات استفاده از آب است. در زمستان گیاهان در مدت طولانی در معرض آب و هوای ابری هستند و هنگامی که یک یا دو روز در معرض هوای آفتابی و روشن قرار می گیرند، دراین شرایط گیاهانی که به شرایط نور کم عادت کرده اند، می توانند به سرعت به شدت نور زیاد پاسخ دهند.در این شرایط که نور به اندازه کافی در دسترس گیاه قرار می گیرد میزان تعرق گیاه افزایش می یابد.

میزان آب مورد نیاز گیاه در اطراف ریشه کم شده و در نتیجه مقدار آب کمی از طریق ریشه ها جذب می شود که این مقدار آب  نمی تواند مقدار آب از دست رفته از طریق تعرق را جبران نماید و در نتیجه پژمردگی موقت اتفاق می افتد. در این حالت ممکن است تصور شود که گیاه نیاز به آب دارد، ولی آبیاری مشکل را حادتر می کند. قبل از آبیاری توصیه می شود با کندن خاک تا عمق حدود ۳۰ سانتی متری از سطح، میزان رطوبت موجود درخاک را ارزیابی کنید به احتمال خیلی زیاد خاک مرطوب اما سرد است.

پس سرما عامل اصلی پژمردگی موقت بوده و ریشه ها نمی توانند آب جذب کنند. ایجاد سایه موقتی با شیدهای متحرک باعث کاهش تنش می شود و بعد از دومین روز با شدت نور زیاد گیاه به این شدت نور عادت می کند و نیاز به سایه دهی نیست.

( درباره محصولات ما بیشتر بدانید )

زمان آبیاری

مدیریت آبیاری عامل اصلی در موفقیت کشت است نیازهای رطوبتی گیاه با مرحله رشد فرق می کند و نشاءهای  گیاهان، نسبت به گیاه بالغ به آب کمتری نیاز دارد. فصل سال بر مقدار آب مورد نیاز تاثیر می گذارد. میزان نیاز آبی در تابستان بیشتر از زمستان است. نوع بستر رشد به کار رفته، سیستم تامین حرارتی مورد استفاده و نوع محصول نیز بر میزان نیاز آبی گیاه تاثیر گذار است.بهترین روش برای راهنمایی کشاورز جهت آبیاری، استفاده از تجربیات سال های گذشته است که چه مقدار آب مصرف شده و واکنش گیاه به آن چگونه بوده است. ساده ترین روش استفاده از تانسیومتر است.باید در زمان مناسب خاک را آبیاری کامل کرد. آبیاری ناقص (مثلا اگر نصف آب مورد نیاز گیاه داده شود باعث می شود فقط نیمه بالایی سطح خاک خیس شده و نیمه دیگر خشک باقی بماند و گیاه زودتر از موعد مقرر نیاز به آبیاری مجدد پیدا می کند و تکرار این عمل باعث صدمه به ریشه و از بین رفتن آن می شود. آبیاری باید پیش از وقوع تنش رطوبتی انجام شود. مقدار آب خروجی از زه آب باید حدود ۱۵-۱۰ درصد آب داده شده به خاک باشد تا باعث شستشو و اصلاح خاک و جلوگیری از تجمع املاح درآن شود.به طور کلی هر متر مربع بستر کاشت به عمق ۱ سانتی متر به ۱۷۱ لیتر آب و هر متر مربع بستر کاشت با ۱۸ سانتی متر عمق به ۲۰ لیتر آب نیازاست.

کیفیت آب آبیاری

آب آبیاری جهت گیاهان گلخانه ای باید دارای کیفیت مطلوب باشد. یک آب با کیفیت مطلوب باید دارای ویژگی های زیر باشد.

ا– قابلیت هدایت الکتریکی آب باید کمتر از ۰/۷۵ میلی زیمنس بر سانتی متر یا دسی زیمنس بر متر یا میلی موس بر سانتی متر باشد کل نمک های قابل حل باید کمتر از  ۵۲۵ppm باشد.

۲-نسبت جذب سدیم (Sodium Absorbtion Ratio (SAR))کمتر از۵ باشد.

۳-به استثنای گیاهان مقاوم به شوری، آبیاری با آب بیش از  ۱۴۰۰ppm کل نمک های قابل حل (تقریبا ۲ میلی موسی بر سانتی متر) نامناسب است. آب اقیانوس به طور متوسط  ۳۵۰۰۰ppm نمک محلول دارد.

۴– میزان عنصر بر بیش از ۱۰ پی پی ام باعث آسیب به گیاه می شود در مناطق خشک و ساحلی زیادی عنصر بر مشاهده می شود با افزودن کلسیم و افزایش pH در آب های اسیدی می توان از خسارت ناشی از کمبود بر سوختگی (برگ) جلوگیری نمود.

۵-کلر  با غلظت  ۰.۶-۰.۱پی پی ام باعث عدم آسیب به گیاهان می شود.

۶-بیکربنات باعث کلروز برگی و سوختگی کنار برگ و در نهایت کندی رشد می گردد. بیکربنات در pH پایین تبدیل به دی اکسید کربن و آب می شود.

شوری آب حاصل کاتیون های سدیم کلسیم، منیزیم و آنیون های سولفات کلرید و بیکربنات است سدیم فعال (SAR) اثر نامطلوب بر خواص فیزیکی خاک و میزان جذب آب دارد و آب با چنین ویژگی هایی مناسب آبیاری نیست. آب سنگین دارای نسبت زیادی کلسیم و منیزیم به صورت بیکربات و سولفات است و باعث رسوب و گرفتگی لوله ها در سیستم میست و با سیس

شوری آب

تم های خنک کننده می شود. آب سنگین باعث کاهش فتوسنتز نشاء ها و گیاهچه های کشت بافتی می گردند. گیاهان با آبی که توسط مواد شیمیایی سبک شده اند نمی توانند رشد کنند. باید سالی دو بار آب آبیاری مورد آزمایش قرار گیرد و عناصر موثر برای رشد گیاه ارزیابی شوند.

روش های سبک کردن آب سنگین

در مناطقی که آب سنگین است جهت آبیاری گیاهان گلخانه ای باید به یکی از روش های زیر آب را سبک نمود:

۱-یون زدایی

حذف یون های کلسیم، منیزیم و سدیم با جایگزینی آنها توسط یون هیدروژن انجام می شود. آب از میان فیلتر حاوی یون هیدروژن (رزین مبادله کننده بون یا زیولیت) عبور می کنند که باعث جذب یون های کلسیم و سایر یون ها می شود. همچنین با عبور دادن آب از میان فیلتر حاوی یون هیدروکسید یون های کربنات سولفات و کلرید جایگزین می گردند.

۲-اسمز واژگون

در این روش با فشار به حلال آن ها از یک غشای نیمه تراوا عبور داده می شوند و عبور آب از محلول غلیظ به رقیق باعث حذف نمک های ناخواسته می شود( در اسمز معمولی آب از محل رقیق به محلول غلیظ حرکت می کند).

روش های حذف بیکربنات از آب

در صورتی که آب آبیاری دارای بیکربنات باشد می توان توسط یکی از روش های زیر اقدم به حذف بیکربنات نمود:

۱– اسمز واژگون

۲– فیلتر هیدروکسید دار

۳– افزودن اسید سولفوریک، فسفریک و نیتریک(اسید فسفریک کم ضررتر است)

pH آب آبیاری

بهترین pH آب آبیاری بین ۵/۵ تا ۷ متغیر است. خاک پیت موس باعث کاهش pH آب و اسیدی شدن آن می شوند.

اسیدی کردن آب

در برخی مناطق pH آب آبیاری خیلی زیاد است. وقتی pH آب بالاتر از ۷.۵ باشد. به مرور خاک نیز شور خواهد شد که منجر به کاهش جذب برخی عناصر کم مصرف می شود. به چنین آبی باید اسید فسفریک اضافه نمود. کودهایی مانند سولفات آمونیوم نیترات آمونیوم و سولفات پتاسیم وقتی به خاک اضافه شوند باعث اسیدی شدن می شوند. مصرف منظم سولفات آهن سولفات آلومینیم یا گوگرد باعث تنظیم pH می شود.

مجموع نمک های قابل حل

کیفیت آب آبیاری توسط نمک های قابل حل آن تحت تاثیر قرار می گیرد. کودها و سایر مواد معدنی حل شده باعث افزایش نمک های قابل حل خاک می گردند. اگر غلظت نمک های خاک خیلی زیاد باشد باعث کاهش جذب آب شده، رشد گیاه کند و در نهایت گیاه از بین می رود. آبی با هدایت الکتریکی ۱/۵تا ۲ میکروموس بر سانتی متر نمک قابل حل، ممکن است برای آبیاری گیاه استفاده شود. اما باعث تشکیل نمک در خاک خواهد شد. در نتیجه باید در هر دفعه آبیاری آب بیشتری مصرف شود تا مقداری از نمک شسته شود. در چنین حالتی مصرف کودها باعث افزایش میزان نمک خاک خواهد شد. اگر آب آبیاری شور باشد ( ۲ میکروموس بر سانتی متر یا بیشتر)، نباید از آن استفاده کرد.

مواد کاهش دهنده کشش سطحی با عوامل مرطوب کننده (سورفاکتانت)

سورفاکتانت ها با عوامل فعال سطحی ترکیبات شیمیایی هستند که کشش سطحی را کاهش می دهند. وقتی حشره کش ها و قارچ کش ها به کار برده می شوند عوامل مرطوب کننده باعث بهتر جذب شدن سم می شوند. مایع ظرفشویی و سایر مواد مرطوب کننده صنعتی می توانند مورد استفاده قرار گیرند، اما اکثر مرطوب کننده های صنعتی برای گیاهان مضر هستند. اکثر ترکیبات مواد مرطوب کننده غیر یونی هستند. عوامل مرطوب کننده خنثی از الکل و یک اتر یا یک استر تشکیل می شوند. این ترکیبات موجب می شوند یک طرف مولکول آب قابل حل و طرف دیگر غیر قابل حل باشد. این حالت باعث ضعیف شدن نیروهای جاذب آب می شود. در نتیجه کشش سطحی کاهش می یابد و آب جریان می یابد. معمولا در هر ظرف چهار لیتری سم یا کود چند قطره از این مواد اضافه می شود. اگر آب حاوی این مواد به بستر هیدروفوب(مقاوم به آب) مانند پیت خزه اضافه شود. پیت خیلی سریع مرطوب خواهد شد. مرطوب شدن سریع همراه با خروج سریع آب اضافی خواهد بود. اگر آب اضافی برای مدت طولانی در بستر باقی بماند،کمبود اکسیژن را موجب می شود. به دنبال آن دی اکسید کربن و سایر گازها تجمع می یابند و رشد گیاه کاهش می یابد. استفاده از عوامل مرطوب کننده باعث کند شدن از دست رفتن آب از بستر کاشت می شود. بنابراین آب کمتری باید به کار برده شود. همچنین آب مصرف شده به جای تبخیر شدن،جذب گیاه می شود. عوامل مرطوب کننده برای گیاهان در مرحله نشاء بسیار مفید است. با کاهش انرژی مورد نیاز برای جذب آب از بستر کشت،گیاهان شانس بیشتری برای بقا خواهند داشت.

روش های آبیاری

در گلخانه روش های مختلفی جهت آبیاری گیاهان مورد استفاده قرار می گیرد که مهمترین آنها به اختصار شرح داده می شود:

آبیاری دستی

آبیاری دستی ابتدایی ترین و متداول ترین روش آبیاری است. از معایب آن می توان به زیاد شدن هزینه کارگری و اتلاف وقت ،شسته شدن خاک و پاشیدن گل روی شاخساره گیاهان اشاره نمود. در این روش باید تمام گلخانه را لوله کشی کرد و شیرهای آب در دو طرف پیاده رو و به فاصله ۱۵ متر از هم نصب شوند. آبیاری گلدان با شیلنگ باید در نزدیکی سطح زمین انجام شود چون فشار آب موجب شسته شدن سطح خاک و فشردگی آن می شود با استفاده از سر شیلنگ فشار آب کاهش می یابد.

آبیاری قطره ای

در این روش آبیاری از لوله پلاستیکی و پلی وینیل کلراید استفاده می شود( لوله نوع دوم نیازی به قیم نداشته و لنگر نمی اندازد ).بسته به دما،نوع خاک و گیاه حدود یک لیتر آب در متر مربع لازم است. قطر لوله اصلی ۵/۸ تا ۱۳ میلی متر است که در داخل بستر قرار می گیرد و لوله فرعی به قطر۵/۱ میلی متر که در فواصل معین و به اندازه مساوی از لوله اصلی منشعب شده و آب را به طرف گلدان هدایت می کند. کنترل مقدار آب به لوله های فرعی از طریق زمان سنج انجام می شود. از مزایای این روش می توان به شسته شدن نمک خاک، صرفه جویی در آب از طریق پخش مستقیم آب در اطراف ریشه و تسهیل کوددهی اشاره کرد.

آبیاری مه افشانی یا میست

در این روش پخش آب به صورت قطرات ریز در محیط کشت برخی از گیاهان زینتی و قلمه ها صورت می گیرد. پخش متناوب آب باعث کاهش دما و افزایش رطوبت در اطراف قلمه ها و در نهایت پایین آمدن تبخیر و تعرق می شود.

آبیاری زیر زمینی

در این روش با خاصیت کاپیلاریته آب بیشتری در دسترس گیاهان قرار می گیرد. در روش کشت مستقیم گیاه در قسمت تحتانی یک لوله سفال به شکل ۸ قرار داده می شود. کف بستر مقداری سنگریزه ریخته و به آن خاک اضافه میکنند و سپس گیاهان را داخل آن می کارند. در بهار، تابستان و اوایل پاییز با غرقاب کردن بستر آبیاری انجام می گیرد و مازاد آب خارج می شود.

آبیاری بارانی

این روش آبیاری در مورد گیاهانی که مقاوم به بیماری هستند به کار میرود ارتفاع لوله باید بیش از ارتفاع نهایی گیاهان باشد.

آبیاری نقلی (میکرو دریپ)

این روش مجهز به میکرودریپ با آبدهی بسیار ملایم از ۲۰۰ میلی لیتر تا ۵۰۰ میلی لیتر در ساعت است. از مزایای این روش میتوان به صرفه جویی در مصرف تا ۵۰ درصد و دبی بسیار پایین حتی تا۱/۰ دبی قطره چکان های رایج اشاره کرد. در این روش آبیاری بدون نیاز به جریان برق، آب در اثر نیروی نقل از مخزن وارد قطره چکان شده و در اختیار گیاه قرار می گیرد.

آبیاری نواری

در این روش از لوله نواری بدون درز با ضخامت های مختلف در دیواره و فواصل متنوع درقطره چکان و نیز آبدهی کنترل شده از ۳/۱تا ۶/۲ لیتر در ساعت استفاده می شود. لوله ها در دو اندازه ۱۶ و ۲۰ میلی متر با ضخامت ۲۰۰ تا ۹۰۰ میکرون و قطره چکان ها با فاصله از ۱۰ تا بالای۱۰۰سانتی متری ساخته می شوند. انواع لوله نواری به شرح زیر می باشند:

۱-لوله با ضخامت ۲۰۰ میکرون و قطره چکان با فاصله ۳۰ سانتی متر

۲-لوله با ضخامت ۳۰۰ میکرون و قطره چکان با فاصله ۳۰ سانتی متر

۳-لوله با ضخامت ۳۰۰ میکرون و قطره چکان با فاصله ۲۵ سانتی متر

مه پاش دینامیکی

مه پاش با زاویه پاشش ۷ درجه، دارای سه بخش بدنه، سوزن و مخزن می باشد. آب با فشار ۳ اتسفر وارد بدنه شده و باعث ارتعاش سوزن میگردد و با این ارتعاش آب تبدیل به قطرات بسیار ریز می شود.

منابع مورد استفاده :

پاول وی ن ۱۳۷۴ مدیریت گلخانه (ترجمه)، جلد اول، سازمان پارک ها و فضای سبز شهر تهران ۴۸۳ صفحه

– حجازی ی ۱۳۶۲ تکنیکهای کنترل عوامل محیطی در ازدیاد و پرورش نباتات

3. Boodley, J. W. 1998. The Commercial Greenhouse. 2nd. Edition, Delmar Publishers. 612 pp.

تالیف: دکتر محمد رضا حسندخت